Mattias Spee

speelt muziek van Sergei Protopopov

Pianist Mattias Spee zal muziek uitvoeren van de vergeten componist Sergei Protopopov, van wiens werk hij onlangs een album heeft uitgebracht. Sergei Protopopov was een veelbelovende componist en pianist toen hij in de jaren ’20  furore maakte met zijn moderne vocabulaire. Nadat Joseph Stalin aan de macht kwam in de Sovjet-Unie, golden er strenge regels over welke muziek wel en niet mocht worden uitgebracht. De vooruitstrevende muziek van Protopopov werd door het regime afgekeurd en Protopopov werd naar een strafkamp in Siberië gestuurd. In het arrestatiebevel staat geschreven dat Protopopov werd veroordeeld wegens zijn homoseksualiteit. Dat was een plausibele reden, maar kan nooit het hele verhaal geweest zijn, want zijn partner, Boleslav Javorski, werd niet opgepakt en na zijn vrijlating hebben Protopopov en Javorski hun relatie weer voortgezet. Hoewel homofilie in de Sovjet-Unie officieel verboden was, werd het gedoogd onder hoog aangeschreven ambtenaren, zoals Javorski. Het is bekend dat het toenmalige regime kunstenaars de duim wilde houden en regelmatig individuen tot zwart schaap maakte om diens collega’s angst in te boezemen. Dat kon niet letterlijk worden benoemd, want daarmee zou het regime zijn eigen corrupte praktijken openlijk toegeven, dus er werd altijd een ander excuus aangevoerd door het regime. Het is duidelijk dat Protopopov slachtoffer is geweest van een onderdrukkende macht. Een Russische homoseksueel die door middel van zijn kunst een autocraat tegen het zere been schopt en wordt afgevoerd naar een Siberisch strafkamp; het is een verhaal dat zich 100 jaar geleden afspeelde, maar je zou het ook vandaag de dag nog in de krant kunnen lezen. Juist nu is het relevant om dit verhaal te vertellen en de creaties van Sergei Protopopov, die destijds zo succesvol door de overheid zijn geboycot, te laten klinken.

Los van de politiek is Protopopov’s muziek inhoudelijk ook bijzonder interessant. Protopopov en Javorski ontwikkelden een harmonische theorie die voortborduurt op het posttonale avontuur waaraan Alexander Scriabin vlak voor zijn dood was begonnen. De pianomuziek van Protopopov brengt deze theorie toe in de praktijk en het resultaat is een magische, sprookjesachtige klankwereld. Het lijkt een soort mix van laat- romantische en impressionistische muziek en gek genoeg heeft het veel gelijkenissen met jazz-harmonie uit de jaren ’50 en ’60, terwijl de jazz ten tijde van Protopopov nog in de kinderschoenen stond. De gelijkenissen die ik maak gaan enigszins scheef, want hoe graag ik ook een kader zou willen scheppen voor hoe Protopopov’s muziek klinkt, het is eigenlijk nergens mee te vergelijken, radicaal en revolutionair in het gebruik van akkoorden en ook in de uitbuiting van alle mogelijkheden die de piano biedt. Protopopov behoorde immers tot de laatste generatie waarin het gewoon was voor pianisten om te componeren en voor componisten om een instrument te beheersen. De pianist/componist is een vrijwel uitgestorven ras en dat is zonde, want Protopopovs muziek steekt vanuit pianistisch oogpunt bijzonder goed in elkaar. Kortom, Protopopovs pianowerken zijn compleet uniek en absoluut de moeite waard om te ontdekken, een eeuw nadat ze uit Protopopovs pen vloeiden.

Programma:

Sergei Protopopov: Sonate, opus 5

Sergei Protopopov: Sonate, opus 6

Sergei Protopopov: Wolken in het Zonlicht

Mattias Spee was gastprogrammeur en Artist in Residence in het festival van 2024